ประวัติอำเภอด่านซ้าย

                           อำเภอด่านซ้ายเป็นอำเภอเก่าแก่ ก่อตั้งก่อนที่กรุงสุโขทัยจะเป็นราชธานี มีประวัติความเป็นมาอยู่

2 ประการ คือ

                          1. ด่านซ้ายตั้งอยู่ทางด้านซ้ายของเมืองบางยาง( เชื่อว่าตั้งอยู่ในอำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลกในปัจจุบัน) ซึ่งพ่อขุนบางกลางท้าว เจ้าเมืองบางยาง ตั้งขึ้นเป็นเมืองหน้าด่าน และเรียกว่า “เมืองด่านซ้าย

                         2. มาจากคำว่า “ด่านช้าง” ซึ่งในสมัยโบราณพื้นที่บริเวณนี้มีช้างป่าชุกชุม เที่ยวหากินไปมา และหากินดินโป่ง อยู่ระหว่างป่าภูหลวง ป่าโป่งลิงต้น ป่าเขตเมืองลานช้าง แขวงเมืองไชยบุรี ประเทศลาว คนในสมัยนั้นจึงเรียกว่า “ด่านช้าง” ต่อมาเพี้ยนเป็น “ด่านซ้าย”

ที่ตั้ง

                         สันนิษฐานตามประวัติศาสตร์ว่า พ่อขุนบางกลางท้าวเจ้าเมืองบางยาง ได้ตั้งเมืองหน้าด่านเพื่อประชิดเขตแดนขอม แต่เดิมนั้น ด่านซ้ายตั้งอยู่ในเขตปกครองของมณฑลพิษณุโลก จนกระทั่งเปลี่ยนมาเป็นอำเภอ ต่อมาได้มาอยู่ในเขตการปกครองของจังหวัดเลย ตามประกาศของกระทรวงมหาดไทย ลงวันที่ 4 มกราคม 2450 จนถึงปัจจุบัน

ที่ตั้งและอาณาเขต

               ทิศเหนือ           ติดต่อกับสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว โดยมีลำน้ำเหือง เป็นเส้นกั้น
                                        อาณาเขตพรมแดนและติดต่อกับตำบลลาดค่าง อำเภอภูเรือ จังหวัดเลย

               ทิศใต้               ติดต่อกับตำบลวังบาล ตำบลบ้านเนิน อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์

               ทิศตะวันออก   ติดต่อกับตำบลลาดค่าง ตำบลร่องจิก อำเภอภูเรือ ตำบลทรายขาว อำเภอวังสะพุง
                                        ตำบลเลยวังไสย์ อำเภอภูหลวง จังหวัดเลย

               ทิศตะวันตก     ติดต่อกับตำบลเนินเพิ่ม อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ตำบลเล็กน้อย
                                       อำเภอเขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์ ตำบลนาแห้ว ตำบลนาพึง และตำบลนามาลา
                                       อำเภอนาแห้ว จังหวัดเลย

ลักษณะภูมิประเทศ

                             พื้นที่ประกอบด้วยภูเขาสลับซับซ้อน มีที่ระหว่างหุบเขาบางแห่งเป็นที่ราบสูง ลุ่มๆ ดอนๆ โดยเฉพาะที่ตั้งอำเภอมีภูเขาขนาบอยู่ทั้งสามด้าน คือด้านทิศใต้ ทิศตะวันออก และทิศตะวันตก และมีที่ราบแคบ ๆ ยาวไปทางทิศเหนือ ซึ่งมีเทือกเขาอยู่ทั้งสองข้าง พื้นที่ทางทิศตะวันออก ทิศใต้และทิศตะวันตก มีภูเขาสูงมาก ภูเขาส่วนมากเป็น
ภูเขาดินและภูเขาทราย เฉลี่ยมีพื้นที่ราบประมาณ 20 เปอร์เซ็นต์ ของพื้นที่ทั้งหมด ระหว่างหุบเขามีที่ราบสำหรับ
ทำนา ส่วนตามเชิงเขาเป็นที่ราบและที่ลาดเหมาะสำหรับทำไร่ ปลูกพืชต่างๆ เช่นข้าวโพด ถั่วลิสง ถั่วแดง ฝ้าย ฯลฯ และปลูกพืชยินต้น เช่นมะม่วง ลำไย มะขาม เป็นต้น พื้นดินเป็นดินร่วนและดินปนทราย ตามภูเขามีป่าเบญจพรรณอยู่ทั่วไป

ลักษณะภูมิอากาศ

                      ในเขตอำเภอด่านซ้ายแบ่งออกได้ 3 ฤดู คือ

                     1. ฤดูฝน ฝนตกชุกระหว่างเดือนมิถุนายน  ถึงเดือนตุลาคม
                     2. ฤดูหนาว อากาศหนาวจัดตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน ถึง กุมภาพันธ์ บางปีอากาศหนาวจัด อุณหภูมิ ลดลง
                         ถึง 0 องศา
                     3. ฤดูร้อน อากาศร้อนจัดตั้งแต่เดือนมีนาคม ถึงเดือนพฤษภาคม

ประเพณี, การละเล่น

                      อำเภอด่านซ้าย ประชาชนส่วนใหญ่ยังยึดมั่นในฮีตสิบสองคลองสิบสี่ และประเพณีอื่นๆ คล้ายประชาชนภาคตะวันออกเฉียงเหนือทั่วไป นอกนี้มีประเพณีที่ปฏิบัติกันมาช้านานและปฏิบัติกันทุกปี ได้แก่ งานสมโภชและงานนมัสการพระธาตุศรีสิงรัก ซึ่งจัดในวันเพ็ญเดือนหกของทุกปีและงานบุญหลวง ซึ่งนำเอาบุญพระเวสสันดรและบุญบั้งไปมาจัดรวมกัน นิยมจัดในเดือนแปดข้างขึ้น ในงานจะมีการละเล่นชนิดหนึ่ง โดยมีการใส่หน้ากากที่หน้าตาน่าเกลียด น่ากลัวและสวมชุดที่รุ่มร่ามประกอบการละเล่นอย่างสนุกสนาน เรียกว่า ผีตาโขน ซึ่งเป็นงานที่จัดอย่างใหญ่โต ทั้งเป็นงานแปลกและเป็นงานที่น่าสนใจของประชาชนทั่วไป และที่บ้านตูบค้อ ตำบลกกสะทอน เป็นหมู่บ้านของชาวไทยถูเขาเผ่าม้ง ซึ่งเป็นชาวเขาเพียงหมู่บ้านเดียวในจังหวัดเลย ชาวเขาบ้านตูบค้อ จะมีประเพณีและวัฒนธรรมเป็นของตนเอง นับถือผี และมีประเพณีที่สำคัญ คือประเพณีปีใหม่ ซึ่งจะมีการละเล่นสะบ้ากัน


ประเพณีการละเล่นที่สำคัญ


                   1. พิธีสมโภชและงานนมัสการพระธาตุศรีสองรักจัดช่วงเดือนพฤษภาคมของทุกปี
                   2. ประเพณีการละเล่นผีตาโขน (บุญหลวง) จัดช่วงเดือนมิถุนายน ถึงเดือนกรกฎาคมของทุกปี
                   3. งานประเพณีปีใหม่ชาวเขา บ้านตูบค้อ ตำบลกกสะทอนจัดขึ้นช่วงเดือนธันวาคมของทุกปี


ศาสนา
                    จำนวนวัด 95 หมู่บ้าน      ประชาชนนับถือศาสนาพุทธ ร้อยละ 99   ประชาชนนับถือศาสนาอื่นๆ ร้อยละ 1

โบราณสถานและโบราณวัตถุที่สำคัญ

                    1. พระธาตุศรีสองรัก   ตั้งอยู่ตำบลด่านซ้าย
                    2. วัดโพนชัย   ตั้งอยู่ตำบลด่านซ้าย
                    3. เจดีย์ศรีภูมิ   ตั้งอยู่ตำบลนาหอ